فرق تشیع فرقه اسماعيلیه و زیدیه

در مورد فرقه اسماعيلیه و زیدیه و منابع آنها توضیح دهید.

در رابطه با فرقه اسماعيلیه و زیدیه مطالبی به همراه منابع خدمتتان ارائه می كنیم امیدواریم مفید باشد: اسماعیلیه: اسماعیلیه یکی از فرق تشیع می باشند و از انشعابات کیسانیه هستند. اينها كساني هستند كه اسماعيل، فرزند بزرگ امام صادق(ع) را امام مي دانستند، در حالی که اسماعيل در زمان حيات امام صادق (ع) از دنيا رفته بود. اسماعيليّه نيز فرقه هاي فرعي زيادي دارد كه عبارتند از: 1ـ اسماعيليه خالص: اينها گفتند اسماعيل نمرده بلكه غايب شده است و روزي ظهور خواهد كرد. 2ـ مباركيّه: اينها به مرگ اسماعيل اعتراف دارند ولي معتقدند كه امامت بعد از امام صادق(ع) از اسماعيل به فرزندش محمّد منتقل شده و در نسل او ادامه يافته است. 3ـ قرمطيّه: اينها از مباركيه منشعب شده و معتقدند كه در مورد امامت اسماعيل بداء حاصل شده و امامت او به فرزندش رسيده است و محمد بن اسماعيل نمرده بلكه او هفتمين و آخرين امام است. اسماعيليه را باطنيه، سبعيه، تعليميه، ملحده، مزدكيه نيز گفته اند. فاطميان، نزاريه مستعليه و آقاخانيه نيز از فرقه هاي اسماعيليه هستند. اين فرقه در نيمه دوم قرن دوم هجري از پيكره تشيع جدا شده است. ولي تا اواخر قرن سوم هجري چندان نمودي در اجتماع نداشته است و رهبران آنها تا سال 296 هجري يعني سال ظهور عبيدالله مهدي ـ اولين خليفه فاطمي در مغرب ـ در خفا به سر مي بردند؛ بدين سبب مراحل تكوين اين فرقه كاملاً مجهول ماند؛ نوبختي كه در قرن سوم مي زيسته حركت هاي اوليه آنان را به غلات و پيروان ابي الخطاب ربط مي دهد. (1) عقايد آنان نيز در هاله اي از ابهام مانده است. مسعودي در اين مورد مي نويسد: «متكلمين فرق مختلف: شيعه، معتزله، مرجئه و خوارج كتبي درباره فرق و نيز در رد مخالفين خود نگاشته اند... اما كسي از آنها متعرض عقايد فرقه قرامطه نشده. كساني نيز كه بر آنها رد نوشته اند مثلاً قدامة بن يزيد النعاني، ابن عبدك الجرجاني، ابي الحسن زكريا الجرجاني، ابي عبدالله محمد بن علي بن الزرام الطائي الكوفي و ابي جعفر الكلابي هر كدام كه عقايد اهل باطل را شرح مي دهند، كسان ديگر آن مطالب را نمي گويند، تازه خود اهل اين فرقه مطالب اين افراد را انكار كرده و آنها را تأييد نمي كنند».(2) اين مطلب باعث شد كه آنان را در مناطق مختلف به نام هاي متفاوتي بخوانند؛ خواجه الملك در اين باره نوشته: «آنها را به هر شهري و ولايتي به نامي مي خوانند؛ به حلب و مصر اسماعيلي، به قم و كاشان و طبرستان و سبزوار سبعي، و به بغداد و ماوراءالنهر قرمطي و به ري خلفي و به اصفهان...».(3) قبل از تشكيل دولت فاطمي، اسماعيليان كمتر به فعاليت هاي سياسي مي پرداختند و بيشتر روي تبليغ و جذب و تربيت نيرو تمركز داشتند، لذا شاهد سفر رهبران اسماعيلي از جمله محمد بن اسماعيل، عبدالله بن محمد، احمد بن عبدالله و حين بن احمد به مناطقي چون ري، نهاوند، منطقه دماوند، سوريه، جبال قندهار، نيشابور، ديلم، يمن، همدان، استانبول و آذربايجان هستيم كه در اين مناطق داعيان و مبلغان خويش را پراكنده مي كردند.(4) با توجه به اين زمينه ها بود كه قرمطيان خود را به اسماعيليه منسوب كردند و با چنان گستردگي به فعاليت پرداختند كه لشكريان عباسي نتوانستند فتنه آنان را خاموش كنند.(5) در سال 296 هجري نيز دولت فاطمي بر اساس مذهب اسماعيلي در مغرب شكل گرفت و بخش وسيعي از سرزمين اسلامي را از قلمرو عباسيان خارج ساخت. اسماعيليه تاريخ مبسوطي دارد كه جهت آگاهي از آن بايد به كتب مفصل رجوع شود. پی نوشت ها: 1 . فرق الشيعه، المطبعة الحيدرية، نجف، 1355 ـ 1936، ص 71. 2 . التنبيه و الاشراف، دار الصاوي للطبع و النشر و التأليف، قاهره، ص 341. 3 . سياست نامه، انتشارات علمي و فرهنگي، تهران، 1364 هـ ، ص 311. 4. رجوع شود به: جعفريان، رسول. تاريخ تشيع در ايران از آغاز تا قرن هفتم هجري، سازمان تبليغات اسلامي، قم، چ پنجم، 1377، ص 207 ـ 209. 5 . مسعودي، علي بن الحسين. مروج الذهب، ممنشورات مؤسسه الاعلمي للمطبوعات، بيروت، ط اولي، 1411 هـ ـ 1991 م، ج 4، ص 297
فرقه اسماعیلیه تا امام صادق(ع) را قبول دارند و قائل به نص، علم غیب و عصمت برای امامان هستند. یکی دیگر از مذاهب اعتقادی شیعه، مذهب زیدیه است که طرفدار تفکرات زیدبن علی بودند و ائمه اطهار(ع)، امام علی، امام حسن و امام حسین(ع) و سپس زید بن علی را قبول دارند و قائل به نص، علم غیب و عصمت برای امامان نیستند. جمعیت این مذهب نزدیک به ده میلیون نفر بوده و تنها در کشور یمن هستند.

زيديّه: اينها زيد بن علي(فرزند امام سجاد(ع) ) را امام چهارم مي دانند و امام سجاد را تنها به عنوان پيشواي علم و معرفت مي شناسند؛ چون به نظر اينها يكي از شرايط امام ، قيام مسلّحانه است و چون امام سجاد (ع) قيام مسلحانه نكرده است، لذا از نظر اينان امام محسوب نمي شود. پيدايش اين فرقه مصادف با امامت حضرت باقر (ع) و بعد از قيام زيد بن علي بوده است.فِرق فرعي زيديه عبارتند از: جاروديّه، سلمانيّه يا جريريّه، صالحيّه و ابتريّه.بزرگترين موج انشعاب فرقه هاي شيعه بعد از شهادت امام صادق(ع) شروع شد كه عبارتند از:1ـ ناووسيه: آنها معتقد بودند كه امام صادق(ع) امام آخر و مهدي موعود است اين فرقه منقرض شده است.2ـ فطحيه: اينها عبدالله افطح ، فرزند امام صادق(ع) را جانشين امام صادق(ع) مي دانستند. اين فرقه نيز بيش از هفتاد روز دوام نياورد. چون عبدالله افطح هفتاد روز بعد از امام صادق(ع) وفات كرد.3ـ سميطيه: اينها محمّد فرزند امام صادق(ع) را امام بعد از او مي دانستند اينها نيز چند صباحي بيش دوام نياوردند.4 ـ موسويّه يا مفضّله: اينها شاگردان خاصّ امام صادق(ع) بودند كه امامت موسي بن جعفر(ع) را قبول كردند و شيعه ي دوازده امامي امتداد اين فرقه است.
دومين فرقه ي مهمّ شيعه از نظر جمعيّت و تأثيرات فرهنگي، شيعه اسماعيلي است كه به عنوان اقليتي ديني در بيش از بيست و پنج كشور، در آسيا، آفريقا، اروپا و آمريكاي شمالي پراكنده هستند؛ مهمترين تجمّع آنها در مناطقي از ايران ، عراق ، شام، يمن ، بحرين، افغانستان و شمال آفريقا مي باشدو سومين فرقه ي موجود شيعه در عصر حاضر زيديّه است كه عمدتاً در اطراف خليج فارس سكني دارند و محلّ تجمع اصلي آنها ظاهراً در كشور يمن مي باشد. كشور يمن در جنوبي ترين منطقه شبه جزيره عربستان قرار دارد و سرزميني است سبز و خرم. از لحاظ مذهبي حدود 45 درصد جمعيت يمن را پيروان مكتب زيديه تشكيل مى‏دهند در حاليكه اهل سنّت كه اغلب شافعي مذهبند 53 درصد و درصد اندكي هم شيعيان اسماعيليه هستند. شيعيان و اهل سنّت يمن همگي محب و شيفته اهل بيت(عليهم السلام) هستند و آداب و رسوم مذهبي آنان بسيار مشابه به شيعيان دوازده امامي است. ولي با كمال تاسف در سالهاي اخير وهابيت در اين كشور قدرتمند شده و تلاش دارد اصالت هاي فرهنگي و مشتركات مذاهب را تحت پوشش باورهاي خود قرار دهد. اساسا يمني ها اسلام خود را مديون حضرت علي(ع) مي دانند چون نخستين بار پيامبراعظم(ص) حضرت علي(ع) و چند نفر ديگر از صحابه را براي تبليغ اسلام به يمن فرستادند. نكته جالب توجه اينكه از جمعيت 20 مليوني يمن حدود 5 مليون از سادات و ذريه پيامبر بوده كه 90% آنها سادات حسني و بقيه سادات حسيني اند.از لحاظ تاريخي زيديه به دو دسته زيديان جارودي و زيديان غيرجارودي تقسيم مي شوند. جاروديان كه علاوه بر اعتقاد به قيام و انقلاب، وابستگي و علقه شديد به اهل بيت(ع) داشته و انديشه هاي شيعي در آنها پررنگ است و در مقايسه با اهل سنت، به شيعيان امامي نزديك هستند، همواره جريان اصلي در ميان زيديه بوده اند. جريان دوم زيديه كه بيشتر حديث گرا هستند، از لحاظ اعتقادي متشيع به حساب مي آيند. حتي كساني همچون ابوحنيفه هم كه افكار انقلابي زيد را مي پسنديد ولي در موراد ديگر همچون مسأله امامت با زيد همراه نبودند نيز به همين معنا متشيع و زيدي به حساب آمده اند. اين جريان در طول تاريخ وجود داشته ولي هميشه در اقليت بوده اند و انعكاس چشمگيري در طول تاريخ جز در چند برهه نداشته‌اند.شيعيان زيديه جارودي به جانشيني بلافصل حضرت علي(ع) پس از پيامبر (ص) اعتقاد دارند و خلفاي سه گانه راغاصب مي دانند. آنها براي امامت، چهارده شرط قائلند كه تقريبا همان شرايط ما براي ولي فقيه است الا اينكه امام بايد از اولاد حضرت زهرا(س) باشد. آنها فقط براي پنج تن آل عبا قائل به عصمت هستند. در حوزه هاي علميه ايشان، از روايات امام باقر (ع) و امام جعفر صادق (ع) بسياراستفاده مي شود. در كنار نهج البلاغه و صحيفه سجاديه، كتاب اربعين حديث امام خميني(ره) نيز تدريس مي شود.آنها مراسم عيد غدير و عاشورا را باشكوه برگزار مي كنند. اعتقاد مردم يمن (خصوصا شيعيان زيدي) به ظهور منجي امام مهدي(عج) نيز بسيار قوي است به طوريكه در پنج سال اخير، كتاب عصر ظهور نوشته شيخ علي كوراني، از پرفروشترين كتابها در كشور يمن بوده است.در حال حاضر تنها منبع موثق و معتبر فارسي درمورد عقايد زيديه كتابدرسنامه تاريخ وعقايد زيديه تاليف مهدي فرمانيان و سيدعلي موسوي نژاد از نشر اديان مي باشد.از علماي معاصر زيديه مي توان علامه مجد الدين المؤيدي كه با 100 سال عمر هم اكنون در قيد حيات است را نام برد. او نماينده فعلي جريان زيديه جارودي و صاحب تأليفات بسيار است و ساكن استان صعده، مركز جريان جارودي زيديه مي باشد. عالم ديگري كه در اين منطقه ساكن است سيد بدر الدين الحوثي است كه از سادات طباطبايي و از علماي بنام و صاحب تأليف است. تأليفات او بسيار نزديك با مكتب اماميه است مثلاً كتابي دارد به عنوان «من هم الرافضة» و در اين كتاب تلاش مي كند ثابت كند رافضي‌ها اماميه و پيروان امام صادق(ع) نيستند بلكه در مرحله اول، بني اميه و دشمنان اهل بيت(ع) هستند و در تأليف ديگري با عنوان «آل محمد ليس كل ام?» به اثبات اين مطلب مي پردازد كه سادات و اهل بيت(ع)، مقام بلندي داشته و دارند. ايشان در ايام جنگهاي يمن در دهه 90 به ايران كوچ كرد و چند سالي در ايران به همراه فرزند خود حسين الحوثي ميهمان بود و زندگي بسيار ساده و زاهدانه اي داشت.رييس جمهور كنوني يمن،دوازده سال رئيس جمهور يمن شمالي بود و از سال 1990 ميلادي كه اتحاد دو بخش شمالي و جنوبي يمن شكل گرفت، 19 سال است رئيس جمهور يمن متحد است(جمعا 31سال). هر چند در ظاهر در خانواده اي زيدي مذهب به دنيا آمده ولي حكومت او رويكردى سكولار دارد و اساسا حكومت دينى نيست بلكه به نوعى برخلاف دين اسلام به ويژه مذهب شيعه فعاليت مي كند. او فارغ‌التحصيل دانشگاه نظامي بغداد بوده و با اعضاي حزب بعث و صدام معدوم، روابط ويژه‌اي داشته است و به صدام صغير معروف مي باشد. ديكتاتور يمن كه علي عبدالله صالح از سى سال پيش به پشتوانه سعودى‏ها در رأس حكومت يمن قرار گرفته، مذهب زيديه را به حاشيه رانده، و دست سلفى‏هاى را براي بسط نفوذشان در يمن بازگذاشته است و به نوعى يمن را به حياط خلوت سياسى و مذهبى عربستان تبديل كرده است. بعد از اينكه وهابيت سلفى با حمايت عربستان در يمن قدرت و پايگاه پيدا مى‏كنند، اغلب دانشگاه‏ها و حوزه‏هاى علميه دينى زيديه به حاشيه مى‏روند و فعاليتشان محدود مى‏شود. به ميراث فكرى و فرهنگى ائمه زيديه كمتر توجه مي شود در مقابل كتابهاي وهابيت به فور در يمن منشر و توزيع مي شود. صعده مركز گرايش زيدي جارودي، با وجود اهميّت چندجانبه و استراتژيكي كه دارد، در حاشيه قرار مى‏گيرد. اين تبعيض مذهبي و سياسي خلاء عميقي را در منطقه ايجاد مي كند و تبديل به بستري مي شود براي شكل گيري تحولي عميق در تاريخ سياسي معاصر يمن.زيديه در تاريخ اسلام، از چند جهت مورد توجه‌اند:1-رهبري جنبش‌هاي ضد اموي و عباسي: بخش مهمي از نهضت‌هاي شيعي ضد اموي- عباسي توسط زيديان رهبري شده است. قيام زيد بن علي در كوفه، يحيي بن زيد در خراسان، نفس زكيه (محمد بن عبدالله بن حسن بن امام حسن (ع)) در مدينه، ابراهيم بن عبدالله (برادر نفس زكيه) در بصره، شهيد فخّ (حسين بن علي بن حسن بن حسن بن امام حسن (ع)) در مدينه؛ ابن طبا طبا در كوفه (سال 199 ه ق) و ...2-دولت‌هاي شيعه زيدي : 3 دولت معروف زيدي‌ها در تاريخ اسلام، عبارتند از:1-2- دولت ادريسيان در مغرب اسلامي : ادريس بن عبدالله بن حسن بن امام حسن (ع) پس از حضور و شكست قيام شهيد فخّ، به شمال آفريقا گريخت و با حمايت پاره‌اي از قبائل آن منطقه، دولت ادريسيان را در 172 ه.ق بنا نهاد. اين دولت، تا سلطه دولت فاطميان بر مغرب دوام يافت و از سال 305 ه.ق تحت الحمايه دولت فاطمي شد و بالاخره در سال 375 ه.ق كاملا منقرض گرديد.2-2- دولت علويان در طبرستان: اين سلسله با داعي كبير (از نوادگان زيد) در 250 ه.ق آغاز شد و مناطقي چون آمل، ساري و گرگان را در برگرفت. پس از او داعي صغير (م 278 ه.ق) و ناصر اطروش (م 304 ه.ق) و آخرين سلسله، حسن بن قاسم مقتول در 316 ه.ق بود. بدين گونه سلسله علويان طبرستان، شصت واند سال ادامه يافت.3-2- دولت علويان يمن: اين سلسله، حدود هزار سال ادامه يافت. در جستار دوم اين سلسله، به ايشان پرداختيم.3-ديدگاه‌هاي كلامي - فقهي زيديه: زيديان از فرقه‌هاي مطرح در مذاهب اسلامي‌اند. آثار و نگاشته‌هاي عالمان زيدي، از قرن دوم هجري تا كنون، مجموعه‌اي مهم و قابل اعتنا در ميراث اسلامي است. (ر.ك. مقاله معرفي آثار منتشر شده زيديه، نشريه هفت آسمان، ش 14/161)3-1- زيديان، چه باورهايي دارند؟در ميان عقايد زيديه، غير از باورهاي شايع و فراگير در ميان فرق و مذاهب اسلامي، چند باور خاص ديده مي‌شود كه در تمامي فرقه‌هاي زيديه مشترك مي‌نمايد:•باور به عدل الهي•باور به اختيار انسان و نفي جبر•تاكيد بر اصل امر به معروف و نهي از منكر•اعتقاد به امامت امامان علي(ع) ، حسن(ع) و حسين(ع)•امامت پس از امام حسين(ع)، در فرزندان امام حسن (ع) يا امام حسين (ع) است.•دعوت و قيام، از شرايط «امام» است (علاوه بر شرايط عمومي چونان: عدالت، دانايي ديني و ...). اين نكته، از اصول بسيار مهم در تفكر سياسي زيديه است.•باور به ظهور مهدي(ع)•نفي تقيّه (كتمان مذهب و باور ديني)3-2- تفاوت عقايد زيديان، چشمگير استاگر باورهاي فوق، حلقه مشترك «مذهب زيديه» است. اختلافات عقايد زيديان بسيار گسترده و فراوانند؛ از جمله:•آيا امامت امام علي(ع) به نصّ صريح پيامبر (ص) بوده است؟ در ميان زيديان، فرقه جاروديه اين ديدگاه را دارند . و با اين نگرش، خلفاي اول و دوم را تكفير يا تفسيق مي‌كنند. اما برخي از فرقه‌هاي ديگر زيديه، چنين باوري را ندارند (فرقه بتريّه يا صالحيّه و ....)•آيا امامت مفضول با وجود افضل مجاز است؟ پاسخ فرقه‌هاي زيديه، به اين پرسش يكسان نيست. جاروديه آن را پذيرا نيستند. اما فرقه‌هاي بتريّه (يا صالحيه) و يا فرقه سليمانيه آن را مي‌پذيرند و در نتيجه، خليفه اول و دوم را با همين نگرش، تاييد مي‌كنند.•آيا تعدد امام در زمان واحد مجاز است؟ اين پرسش، به ويژه در شرايط استقرار دولت‌هاي متعدد زيدي جدي‌تر مطرح شد، و موافقان و مخالفان بنامي دارد.•مهدي منتظر چه كسي است؟ در حالي كه در مواردي فرقه‌هاي زيديه، تحت شرايط سياسي - اجتماعي به ظهور مهدي باورمند شده بودند، چونان تطبيق آن بر نفس زكيه (محمد بن عبدالله بن حسن بن امام حسن) و يا امام حسين بن قاسم عياني (م 404 ه.ق) و ...در مورد فرد اخير (كه از امامان علوي يمن بود) فرقه‌اي به نام حسينيّه در يمن به وجود آمد كه تا چندين قرن دوام داشت و معتقد بودند كه او مهدي موعود است و... (ر.ك. مقاله: مهدويت و فرقه حسينيه زيديه، سيد علي موسوي‌نژاد، نشريه هفت آسمان، ش 27/127)اما بخش عمده‌اي از فرقه‌هاي زيديه اعتقاد دارند كه مهدي(ع) هنوز به دنيا نيامده است و در آينده ظهور خواهد كرد.•اعتقاد به رجعت و خصايل خاص امامان: در حالي كه پاره‌اي از فرقه‌هاي زيديه چونان جاروديه، به رجعت و يا علم غيب و خصايل منحصر در امامان، باورمندند. برخي ديگر از فرقه‌هاي زيدي چونان باوري را ندارند.از مجموع نكات فوق، مي‌توان دريافت كه در ميان فرقه‌هاي زيدي، «فرقه جاروديه» آن مذهب به شيعه دوازده امامي (اماميه) نزديك‌ترند. شيعيان زيدي يمن، به اين گرايش زيدي متصل هستند.معرفي منابع براي مطالعات تكميلي در موضوع زيديه شناسي از آنجا كه اين سلسله يادداشت‌ها، با انگيزه‌ي دريافت حوادث سياسي يمن، نگاشته مي‌شوند، به همين مختصر بسنده مي‌كنيم. براي مطالعات اجمالي در زمينه «زيديه» به نوشته‌هاي زير مي‌توانيد مراجعه كنيد:1- زيديه، تاريخ و عقايد، مهدي زمانيان و سيد علي موسوي‌نژاد، نشر اديان، 13862-تاريخ فرق اسلامي، حسين صابري، ج 2، انتشارات سمت، 13833-دولت زيديه در يمن، حسن خضيري احمد، احمد بادكوب، پژوهشكده حوزه و دانشگاه، 1380و براي مطالعات تفصيلي تر ، سه حوزه منابع معرفي مي شوند :الف) كتاب‌ها و نگاشته‌هايي كه در زمينه فرق و مذاهب اسلامي، نوشته شده‌اند؛چونان: مقالات الاسلاميين، ملل و نحل، فرق الشيعه، المقالات و الفرق، الفصل و ...ب‌)كتاب‌ها و مقالات كه در خصوص «زيديه» نوشته شده‌اند و از آن جمله:الزيديه قراءة في المشروع و بحث عن المكوّنات، عبد الله بن محمد حميدالدين، صفاء، 1424الزيديه في موكب التاريخ، جعفر سبحاني، دارالاضواءالزيديه نظريه و تطبيق، علي بن عبدالكريم الفضيل شرف الدين، بيروت، 1412ج‌)كتاب‌ها و آثار مولفان زيدي مذهب: در دهه‌هاي اخير، آثار فراواني از مولفان زيديان - چه در يمن و چه در كشورهاي ديگر- به چاپ رسيده است. پاره‌اي از آن را در تراث الزيديه (سيد علي موسوي نژاد، مركز اديان و مذاهب 1384) مولفات الزيديه (سيد احمد حسيني اشكوري، مكتبه نجفي مرعشي، قم 1413) و ... مي‌توان ديد.جهت مطالعه بيشتر رجوع شود به:فرق و مذاهب كلامي ، استاد علي رباني گلپايگاني.تاريخ شيعه و فرقه هاي اسلام، دكتر محمّد جواد مشكورتاريخ شيعه، علامه محمد حسين مظفّرتاريخ انديشه هاي كلامي در اسلام، عبدالرحمن بدوي بنيادهاي كيش اسماعيليان، برنارد لوئيساسلام

علماء، امامت را به رياست عامة ‌شخصي تعريف كرده‎اند كه توسط پيامبر به نص آشكار تعيين شده باشد و آن شخص در نزد شيعه علي ابن ابي طالب ـ عليه السّلام ـ و يازده فرزند او هست كه يكي پس از ديگري جانشين آن حضرت مي‎باشند.[1]
اسماعيليه به اين اصل تا امام صادق ـ عليه السّلام ـ پايبند هستند، ولي از امام صادق ـ عليه السّلام ـ به بعد، دچار آشفتگي فكري و عملي گشته ‎اند.
اسماعيليه به دو گروه تقسيم شده‎اند. عده‎اي فرزند امام صادق ـ عليه السّلام ـ را، يعني اسماعيل بن جعفر را موعود خود مي‎دانند و عده اي به مهدي بودن محمد بن اسماعيل بن جعفر اعتقاد دارند.
اسماعيليه، محمدبن اسماعيل را پس از مرگ پدرش (اسماعيل بن جعفر) امام دانستند كه از اين زمان دورة امامان مستور آغاز مي‎شود.
نوبختي مي‎نويسد: مباركيه،‌پس از جعفر بن محمد، محمدبن اسماعيل را به امامت برگزيدند، چرا كه اسماعيل بن جعفر در روزگار پدرش امام بود و درگذشت. و پس از وي امامت به برادرش موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ نرسيد، زيرا پس از امام حسن و امام حسين ـ عليهما السّلام ـ امامت از برادري، به برادر ديگر نمي‎رسد و امامت، حق محمد بن اسماعيل است.[2] به عقيده اسماعيليان با پنهان گشتن محمدبن اسماعيل، دورة ستر آغاز شد و پس از ظهورش مهدي يا قائم خواهد بود. و تنها در او مرتبه ناطق و اساس يكي مي‎شود و شريعت اسلام را نسخ مي‎كند ولي شريعت جديدي نمي‎آورد و فقط حقايق باطني نهفته‎اي در وراي همه شرايع قبلي، كه تنها نخبگان از آن آگاهي دارند به طور كامل آشكار مي‎سازد.
به اعتقاد اسماعيليه در دوره واپسين تاريخ مقدس و پيش از آنكه جهان به آخر رسد، تمام رازها و رمزها توسط او آشكار شده و حقايق براي تمام جهانيان معلوم مي‎شود. به طوري كه ديگر نيازي به ظاهر شرايع نيست و امام ناطق (محمدبن اسماعيل) به عدالت بر جهان فرمان خواهد راند و سپس عالم جسماني را به پايان مي‎رساند و به داوري روز رستاخيز، خواهد پرداخت، دور او پايان زمان و عصر تاريخ بشريت خواهد بود.[3]
اما از نظر شيعه، اعتقاد به مهدويت و نويد ظهور موعود (عج) يكي از مسايل بسيار اساسي اسلام به شمار مي‎رود و به اندازه‎اي اهميت دارد كه اعتقاد به ظهور امام مهدي(عج) در رديف وقوع قيامت و تكذيب و تصديقش در رديف تكذيب و تصديق رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ مي‎باشد. پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ مي‎فرمايد: هر كسي كه قائم از فرزندان مرا انكار كند به راستي كه مرا انكار كرده است»[4]
مهدي موعود (عج) از نسل پاك پيامبر خداـ صلّي الله عليه و آله ـ علي و زهرا (س) و نهمين فرزند از فرزندان امام حسين ـ عليه السّلام ـ و فرزند بلافصل امام حسن عسگري ـ عليه السّلام ـ مي‎باشد. از ابن عباس نقل شده است كه گفت: شخصي يهودي به نام نعثل محضر رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ آمد و گفت: يا محمد! من از تو چيزهايي مي‎پرسم كه مدّتي است ذهن مرا به خود مشغول كرده است، اگر جواب قانع كننده‎اي داري، به دست تو مسلمان خواهم شد. حضرت فرمود: بپرس اي ابا عماره! نعثل پس از پرسش از صفات خدا و جواب آن حضرت، گفت: به من خبر ده وصي و جانشين تو كيست؟ و هيچ پيامبري نيست مگر آنكه وصي و جانسين دارد و پيامبر ما موسي بن عمران به يوشع بن نون وصيت كرد و او را جانشين خود قرار داد. حضرت فرمود:آري. وصّي و جانشين من علي ابن ابي طالب است، پس از او دو نوة من، حسن و حسين ـ عليهما السّلام ـ ، سپس نه امام پاك سرشت از نسل حسين جانشين من خواهند بود. ابا عماره گفت: يا محمد! نام آنها را بگو و حضرت نام همه امامان را بردند. نعثل گفت: جاي آنها در بهشت كجاست؟ حضرت فرمود: در رتبه من هستند. نعثل شهادتين و اقرار به رسالت و اوصيا كرد.[5] البته روايات فراواني از طريق فريقين در بارة مهدي آخرالزمان (عج) نقل شده كه همگي دلالت بر اين دارد كه امام آخرالزمان از نسل پيامبر خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ و از اولاد امام حسين ـ عليه السّلام ـ مي ‎باشد.
بنابر اين اسماعيليه در مورد مهدي موعود نظر خاص خودشان را دارند كه هيچ ريشه‎اي درستي ندارد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
ا. فرق و مذاهب كلامي، رباني گلپايگاني.
2. مذهب اسماعيلي و نهضت حسن صباح تأليف دكتر يوسف خضايي.
[1] . مشكور، محمد جواد، تاريخ شيعه و فرقه‎هاي اسلام تا قرن چهارم، تهران، انتشارات اشراق، 1372، ص 165.
[2] . كامل حسين، طائفه الاسماعيليه، ص 17ـ14.
[3] . تاريخ و عقايد اسماعيليه ص 162 يا اسماعيليه، مجموعه مقالات، مركز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب، ص 20-119.
[4] . بحارالانوار، ج51، ص73، حديث 20.
[5] . ينابيع المودة، ج3، ص 281، باب 76، حديث 1.
زيديه شناسان معتقدند كه اين گروه قائل به مهدويت نيستند، چون امامت را براي برپايي مصالح عامّه مي‌دانند، لذا به شخص وابسته نيست، بلكه در همه زمان‌ها بايد از امام أصلحي پيروي كنند، از اين رو نمي‌توان گفت امام مستور و پنهان است و بايد منتظر او بود. لذا مهدي ر شخص معيّن خلاصه نمي‌شود. گرچه گفته شده است برخي از بزرگان زيديه مانند امام هادي إلي الحق معتقد به مهدي آخر الزمان بوده‌اند.

Tags: